In het kort: bij een eerste-stuk-keuring (first article inspection, FAI), ook wel eerste-stuk-vrijgave genoemd, controleer je het eerste product na een omstelling of een nieuwe order tegen de tekening, voordat de rest van de serie wordt gemaakt. De insteller maakt één product onder normale omstandigheden, een tweede persoon controleert maten, uiterlijk, materiaal en documenten, legt de resultaten vast en keurt goed of af. Pas na goedkeuring wordt de serie vrijgegeven, zodat een instelfout één product kost in plaats van een hele order.
Wat is een eerste-stuk-keuring?
Een eerste-stuk-keuring is een vastgelegde controle dat het productieproces, zoals het nu is ingesteld, producten maakt die aan alle eisen voldoen. Het is geen steekproef tijdens de serie: de keuring gebeurt één keer, aan het begin, en vormt de poort tussen omstellen en serieproductie.
In de praktijk zie je twee varianten:
- Volledige FAI bij een nieuw onderdeel, een nieuwe tekeningrevisie of een nieuw proces. Elk kenmerk op de tekening wordt gemeten en vastgelegd, samen met materiaalcertificaten en procesdocumenten.
- Eerste-stuk-vrijgave na elke omstelling, gereedschapswissel of herstart bij een bekend onderdeel. Je controleert alleen de kenmerken die de instelling kan beïnvloeden, volgens een vaste lijst.
In de luchtvaart is de volledige variant beschreven in de norm SAE AS9102, die vastlegt wat een first article inspection report moet bevatten. Het rapport bestaat uit drie formulieren: de verantwoording van het onderdeel (welk onderdeel, welke revisie, welke subonderdelen), van het product (materialen, speciale processen, functionele testen) en van de kenmerken (elke eis op de tekening met het gemeten resultaat). Ook buiten de luchtvaart is die opbouw een bruikbaar model: weet welk onderdeel je keurt, weet waar het van gemaakt is en toon elk kenmerk aan.
Wanneer is een eerste-stuk-keuring nodig?
Je klant of kwaliteitssysteem bepaalt de precieze momenten. Veel voorkomend zijn:
- een nieuw onderdeel of een nieuwe revisie van de tekening;
- een nieuwe of andere machine, mal, matrijs of gereedschap;
- een wijziging van materiaal, leverancier of proces (bijvoorbeeld een andere warmtebehandeling);
- een productiestop die langer duurt dan een afgesproken periode;
- elke omstelling waarbij de instelling maten of uiterlijk beïnvloedt.
Zet die momenten in de instelinstructie, zodat de operator niet zelf hoeft te bepalen of een keuring nodig is. Hoe minder ruimte voor interpretatie, hoe minder series er zonder keuring starten.
Wat controleer je aan het eerste stuk?
Een volledige eerste-stuk-keuring bestrijkt vier gebieden. Een eerste-stuk-vrijgave na een omstelling gebruikt een selectie uit dezelfde lijst.
- Maten. Alle kenmerken op de tekening bij een volledige FAI, of de kenmerken die de instelling kan beïnvloeden bij een eerste-stuk-vrijgave. Je meet elke waarde en vergelijkt hem met de nominale maat en de tolerantie. Nummer de kenmerken op de tekening (een "ballonnentekening"), zodat elke meting een duidelijke verwijzing heeft.
- Visuele controle. Oppervlak, bramen, krassen, kleur, markering en etiketten, vergeleken met een referentiefoto of grensmonster.
- Materiaal. Het juiste materiaal en de juiste charge, passend bij het certificaat, en waar nodig de juiste hardheid of coating.
- Documenten. De juiste tekeningrevisie, de juiste werkorder, het instelblad, gekalibreerde meetmiddelen en bij een volledige FAI de certificaten van speciale processen.
Wie geeft het eerste stuk vrij?
Wie de machine heeft ingesteld, keurt zijn eigen eerste stuk beter niet goed. Onder tijdsdruk accepteert iedereen sneller een waarde die "bijna" binnen de tolerantie valt. Werk met het vierogenprincipe: de insteller maakt en meet, een kwaliteitscontroleur, teamleider of tweede bevoegde operator controleert en geeft vrij. Leg in je procedure vast wie welke onderdelen mag vrijgeven en houd die lijst actueel. Een competentiematrix laat in één oogopslag zien wie de training daarvoor heeft afgerond.
De vrijgave is een beslissing met drie uitkomsten: goedgekeurd, goedgekeurd met opmerking (bijvoorbeeld een waarde dicht bij de grens die je tijdens de serie in de gaten houdt) of afgekeurd. Afkeur betekent: instelling corrigeren, een nieuw eerste stuk maken en de keuring herhalen.
Hoe ziet een FAI-registratie eruit?
Welk formulier je ook gebruikt, de registratie moet laten zien welk onderdeel is gekeurd, met welke tekeningrevisie, welke waarden zijn gemeten en wie heeft beslist. Een voorbeeld voor een gedraaide as na een omstelling:
| Veld | Voorbeeld |
|---|---|
| Artikelnummer en revisie | As 4711, tekening revisie C |
| Werkorder en serie | Order 25-1032, serie van 400 stuks |
| Machine en aanleiding | Draaibank 2, omstelling vanaf artikel 4690 |
| Kenmerk 1: buitendiameter | Nominaal 20,00 mm, tolerantie -0,02/0,00 mm, gemeten 19,99 mm, OK |
| Kenmerk 2: lengte | Nominaal 85,0 mm, tolerantie ±0,1 mm, gemeten 85,04 mm, OK |
| Kenmerk 3: afschuining | 0,5 x 45°, gecontroleerd met kaliber, OK |
| Visuele controle | Geen bramen, oppervlak gelijk aan referentiefoto, OK |
| Materiaal | Staalcharge 8812, komt overeen met certificaat, OK |
| Meetmiddel | Micrometer M-14, gekalibreerd tot 2027-03 |
| Insteller | Naam, datum en tijd |
| Beslissing | Goedgekeurd door kwaliteitscontroleur (naam), met handtekening, datum en tijd |
Bewaar de registratie bij de order. Komt er maanden later een klacht, dan laat hij zien dat het eerste stuk aan de tekening voldeed en wie het heeft vrijgegeven: precies het bewijs dat een auditor wil zien.
Hoe voer je een eerste-stuk-keuring uit, stap voor stap?
1. Controleer de aanleiding en leg de documenten klaar
Stel vast dat een keuring nodig is en pak de actuele tekeningrevisie, de werkorder en het instelblad erbij. Veel fouten beginnen met een oude tekening, dus controleer de revisie voordat er iets wordt gemaakt.
2. Stel de machine in en maak het eerste stuk
Stel in volgens de instelinstructie en maak het eerste stuk onder normale productieomstandigheden. Een stuk dat op lagere snelheid of met extra handmatige correcties is gemaakt, is niet representatief voor de serie.
3. Controleer het materiaal en de meetmiddelen
Vergelijk de materiaalcharge met het certificaat en controleer of de meetmiddelen van het juiste type zijn en binnen hun kalibratiedatum vallen. Een meting met een niet-gekalibreerd meetmiddel bewijst niets.
4. Meet elk vereist kenmerk
Meet de kenmerken op de lijst en leg elke waarde vast met het bijbehorende nummer. Noteer de werkelijke waarde, niet alleen "OK": een waarde dicht bij de tolerantiegrens is informatie voor de serie.
5. Controleer het stuk visueel
Vergelijk oppervlak, randen, markering en etiketten met de referentiefoto of het grensmonster. Maak een foto van het eerste stuk als bewijs.
6. Laat een tweede persoon beslissen
De vrijgever beoordeelt de gemeten waarden, de foto en de documenten en beslist: goedgekeurd, goedgekeurd met opmerking of afgekeurd. De beslissing wordt vastgelegd met naam, datum en handtekening.
7. Geef de serie vrij of corrigeer de instelling
Geef de serie pas vrij na goedkeuring. Na afkeur leg je de oorzaak vast, corrigeer je de instelling en begin je opnieuw bij stap 2 met een nieuw eerste stuk.
Hoe doe je de eerste-stuk-keuring digitaal?
Op papier is het FAI-formulier makkelijk over te slaan of achteraf in te vullen. Als digitaal formulier in de instelinstructie wordt de keuring een stap waar de operator niet omheen kan. Een praktische opbouw:
- Tekening als PDF-stap. De actuele tekeningrevisie zit in de instructie, zodat de operator tegen de juiste versie meet.
- Getalstappen met minimum en maximum. Eén getalstap per kenmerk, met een label als "Buitendiameter, 20,00 mm (-0,02/0,00)" en 19,98 als minimum en 20,00 als maximum. De operator vult de gemeten waarde in; een waarde buiten de tolerantie wordt gemarkeerd en Volgende werkt pas als er een waarde binnen de tolerantie staat, dus de insteller corrigeert de instelling en meet een nieuw stuk. Laat de operator een afgekeurde waarde en de oorzaak in een tekstveld noteren, zodat de afkeur vastligt.
- Foto van het product. Een fotostap waarin de operator het eerste stuk fotografeert, naast een referentieafbeelding van het juiste resultaat.
- Keuzerondje goedgekeurd of afgekeurd. De vrijgever kiest goedgekeurd, goedgekeurd met opmerking of afgekeurd, met een tekstveld voor de opmerking of de oorzaak.
- Goedkeuring door een tweede persoon. Een uitvoering hoort bij de gebruiker die hem startte, meestal de insteller. Zet Goedkeuring vereist aan op de werkinstructie: de afgeronde uitvoering wacht dan tot een Manage-gebruiker die niet de insteller is hem goedkeurt of afkeurt, bevestigd met zijn eigen wachtwoord. Afkeuren vraagt om een reden en zet de uitvoering terug naar de insteller, die een e-mail krijgt. Staat de vrijgever toch bij de machine, dan werken een tekstveld voor zijn naam en een handtekeningstap op hetzelfde apparaat ook; die handtekening wordt als getekende afbeelding opgeslagen, niet als gekwalificeerde elektronische handtekening.
- Verplichte stappen. Maak elke meting, de foto, de beslissing en de handtekening Verplicht. De uitvoering kan dan niet worden afgerond met een ontbrekende waarde.
- Vrijgave als werkstap. Zet het vrijgeven van de serie als stap na de goedkeuring, zodat de productie pas start als de keuring compleet is.
In de praktijk met digitale werkinstructies
In de Work Instruction App voeg je de eerste-stuk-keuring met de stappen hierboven toe aan de instelinstructie in de editor in de browser, en publiceer je hem. De operator opent de instructie door de QR-code of NFC-tag op de machine te scannen, en kan de barcode op de werkorder scannen om vast te leggen bij welke order de keuring hoort. Met de stap "start een andere werkinstructie" aan het eind gaat de operator na de goedkeuring vanuit de instelinstructie direct door naar de productie-instructie.
Elke uitvoering legt vast wie hem heeft gedaan, begin- en eindtijd, de versie van de instructie en elke waarde, foto en handtekening. In de lijst met afgeronde uitvoeringen filter je per werkinstructie, gebruiker en periode, zodat je de eerste-stuk-keuringen van één onderdeel of één machine snel terugvindt. Verandert de tekening, dan publiceer je een nieuwe versie van de instructie met de nieuwe PDF en toleranties; eerdere uitvoeringen blijven gekoppeld aan de versie die ze gebruikten. Die herleidbaarheid ondersteunt wat ISO 9001 vraagt aan beheerste productie en bewaarde registraties.
Hoe je een instelinstructie maakt die makkelijk te volgen is, lees je in werkinstructie maken; de bredere rol van vaste werkwijzen op de werkvloer staat bij werkinstructies in de productie.
Veelgemaakte fouten bij de eerste-stuk-keuring
- Meten tegen een oude tekening. Controleer altijd eerst de revisie; een digitale instructie met de tekening erin neemt dit risico weg.
- "OK" noteren in plaats van de waarde. Zonder de waarde ziet niemand een trend richting de tolerantiegrens.
- Eigen werk goedkeuren. Als de insteller zijn eigen stuk vrijgeeft, verdwijnt de tweede controle waar de keuring voor bedoeld is.
- De serie starten vóór de vrijgave. Producten die worden gemaakt terwijl je op de controleur wacht, lopen risico als het eerste stuk wordt afgekeurd.
- Afkeur niet vastleggen. Afkeur vertelt je welke instellingen of gereedschappen aandacht nodig hebben; zonder registratie komt hetzelfde probleem terug.